هنر خراطی چیست و چرا هنوز زنده است؟
هنر خراطی یعنی شکل دادن به چوب در حالی که روی دستگاه می چرخد. استاد کار ابزار را روی چوب در حال گردش نگه می دارد و تراشه ها کم کم جدا می شوند تا قطعه ای متقارن بماند؛ همان فرم های گرد و استوانه ای که در پایه ی میز، دسته ی ابزار، ظرف و مهره می بینیم. تقارن حول یک محور، ویژگی اصلی این کار است.
خراطی هم خانواده ی هنرهایی است که از چوب آغاز می شوند. اگر با صنایع دستی خاتم کاری آشنا باشید، می دانید که ظرافت آن به آماده سازی دقیق چوب پایه وابسته است. در خراطی هم کیفیت نهایی از انتخاب چوب و مهارت دست شروع می شود؛ فرق در این است که خراطی با تراش فرم می سازد و خاتم با کنار هم چیدن قطعات ریز. این حرفه امروز هم در بیشتر شهرهای ایران رواج دارد.
تاریخچه هنر خراطی، از دستگاه کمانی تا موتور برقی
چوب با گذر زمان می پوسد، پس آثار باستان شناختی خراطی بیشتر به تصویر محدود است. بیشتر منابع مصر باستان را خاستگاه شناخته شده ی دستگاه های اولیه می دانند. تاریخ دقیق در منابع یکسان نیست و برخی حدود ۱۳۰۰ پیش از میلاد و برخی قرن ششم پیش از میلاد را ذکر می کنند، بنابراین به عدد قطعی تکیه نمی کنیم. تاریخ دقیق خراطی در ایران هم به بررسی منابع تخصصی تر نیاز دارد.
مسیر تحول دستگاه را می شود این طور خلاصه کرد:
- دستگاه تسمه ای: یک نفر چوب را می چرخاند و نفر دوم با ابزار تراش می داد.
- دستگاه کمانی: با پیچیدن زه کمان دور چوب، یک نفر هم می چرخاند و هم تراش می داد. منابع می گویند ایرانیان، چینی ها و عرب ها هم گونه های خودشان را از آن داشتند.
- دستگاه پایی (پدالی): چرخ طیار حرکت را پیوسته کرد و دست ها برای ابزار آزاد شدند؛ تا قرن هفدهم میلادی گسترده بود.
- دستگاه موتوری: انقلاب صنعتی تراش را سریع تر کرد و از میانه ی قرن بیستم دستگاه های کوچک برقی در دسترس علاقه مندان قرار گرفتند.
روش کار و ابزار خراطی چوب
دو شیوه ی اصلی تراش
منابع تخصصی خراطی را به دو شاخه تقسیم می کنند: تراش دوکی، که چوب به صورت طولی بین دو نقطه می چرخد (مناسب پایه و ستون)، و تراش صفحه ای، که چوب روی صفحه ی دستگاه بسته می شود (مناسب کاسه و بشقاب).
ابزار و ایمنی
هر ابزار کار مشخصی دارد؛ مثلاً ابزار برش انتهایی برای جدا کردن قطعه از دستگاه و ساختن لبه ی صاف به کار می رود. چون ابزار روی چوب در حال گردش کار می کند، عینک و پوشش محافظ ضروری است.
چه چوبی برای خراطی مناسب است؟
قاعده ی اصلی این است که هرچه چوب فشرده تر و محکم تر باشد، کار ظریف تر و ماندگارتر می شود. سپیدار نمونه ای است که برای خراطی نام برده می شود. برخی منابع از چوب نرم و اندکی مرطوب هم برای تراش آسان تر یاد می کنند. اگر چوب ترک بخورد یا گره زیاد داشته باشد، در حین چرخش می تواند شکسته شود. پیش از خرید یا سفارش، از استاد کار بپرسید چه چوبی و با چه رطوبتی استفاده شده است.
تفاوت خراطی با منبت و معرق
| ویژگی | خراطی | منبت | معرق |
|---|---|---|---|
| اساس کار | تراش چوب در حال چرخش | کندن و برجسته کردن طرح روی چوب | کنار هم چیدن تکه های چوب و مواد دیگر |
| فرم نهایی | متقارن و گرد | آزاد و نقش دار | تصویری و تزیینی |
| ابزار اصلی | دستگاه خراطی و قلم تراش | قلم و چکش | برش و چسباندن قطعات |
این هنرها اغلب مکمل هم هستند؛ پایه ی خراطی شده ممکن است با منبت یا معرق تزیین شود.
کاربرد محصولات خراطی در خانه
محصولات خراطی همیشه کاربردی هستند: پایه ی لوازم روشنایی، دسته و ستون، ظروف چوبی و قطعات گرد تزیینی. مثلاً مهره های یک تخته نرد چوبی از قطعات گردی هستند که اندازه ی یکسان و لبه ی صاف می خواهند؛ همین نیاز به یکنواختی، دلیل مناسب بودن تراش دورانی برای ساخت چنین قطعاتی است. (البته روش ساخت هر محصول به کارگاه بستگی دارد و از فروشنده باید پرسید.)
چطور خراطی باکیفیت را تشخیص بدهیم؟
- سطح صاف و بدون خراش دورانی: اگر با انگشت روی سطح بکشید، نباید برآمدگی یا پله حس شود.
- تقارن واقعی: قطعات هم شکل باید در اندازه و فرم یکسان باشند.
- چوب سالم: ترک، کرمخوردگی یا گره های شل نشانه ی کیفیت پایین است.
- پرداخت یکدست: رنگ یا روغن باید بدون لکه و ناهمواری روی چوب نشسته باشد.
- اتصال محکم: در قطعات چندتکه، محل اتصال نباید لق باشد.
خاتم کاری اصفهان | سازنده انواع مصنوعات خاتم با بهترین کیفیت و قیمت و با استفاده از بهترین متریال در ساخت و پلی استر بی سیلر