تراش سنگ های قیمتی

تراش سنگ های قیمتی؛ هنری که از دل معدن تا نگین انگشتر ادامه دارد

سنگی که از معدن بیرون می آید معمولاً چیزی شبیه یک قطعه خاکستری و بی جلوه است. آنچه آن را به گوهر تبدیل می کند، دست و چشم تراشکار است. تراش سنگ های قیمتی فرایندی است که طی آن سنگ خام با برش، شکل دهی و پرداخت، به نگینی درخشان یا قطعه ای تزیینی تبدیل می شود. کیفیت این کار روی رنگ، درخشش و در نهایت ارزش سنگ اثر مستقیم دارد.

ایران در این زمینه سابقه ای جدی دارد. مشهد از سوی شورای جهانی صنایع دستی به عنوان شهر جهانی سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی انتخاب شده و فیروزه تراشی در آن شهر، از هنرهای سنتی و زینتی قدیمی است. هنرمندان فیروزه تراش حتی سنگ را به شکل حروف خوشنویسی تراش داده و تابلو ساخته اند.

این مهارت با دیگر هنرهای ریزه کار هم خویشاوندی دارد. همان صبر و دقتی که تراشکار برای هماهنگ کردن اندازه یک نگین به کار می برد، در هنر ریزه کاری در خاتم کاری و ساخت یک تخته نرد خاتم هم دیده می شود، جایی که قطعات بسیار کوچک باید بدون فاصله کنار هم بنشینند.

سنگ قیمتی و نیمه قیمتی چه فرقی دارند؟

طبقه بندی ساده این است که سنگ قیمتی به گروه کوچکی از کانی ها گفته می شود که به دلیل زیبایی، درخشش، سختی و کمیابی بالا از دیرباز در جواهرات لوکس به کار رفته اند. سنگ های نیمه قیمتی هم زیبا هستند و در جواهرسازی مصرف دارند، اما کمیابی یا سختی کمتری دارند.

فیروزه نمونه خوبی است: در منبع های فارسی، فیروزه نیمه قیمتی معرفی شده و سختی آن روی مقیاس موس بین ۵ تا ۶ ذکر می شود. سختی موس معیاری است که مقاومت کانی در برابر خراش را نشان می دهد و در انتخاب روش تراش اهمیت دارد.

اهمیت سختی و ساختار سنگ در تراش

تراشکار پیش از شروع باید سه چیز را بشناسد:

  • سختی: سنگ سخت تر ابزار قوی تر و زمان بیشتری می خواهد.
  • شکنندگی: سنگی که ترک های داخلی دارد، با کمترین فشار می شکند.
  • رگه و رنگ: جهت رگه ها و یکدستی رنگ تعیین می کند کدام بخش سنگ برای نگین مناسب است.

نکته مهم دیگر این است که بخشی از سنگ فیروزه هنگام استخراج آسیب می بیند. به گفته یک فیروزه تراش نیشابوری، روش استخراج انفجاری است و موج انفجار به سنگ ضربه می زند. به همین دلیل، تراشکار گاهی بخش بزرگی از سنگ را هنگام کار از دست می دهد.

انواع تراش سنگ های قیمتی

شکل تراش را بر اساس نوع سنگ و کاربرد انتخاب می کنند. دو دسته کلی را می توان در نظر گرفت:

نوع تراشویژگیمناسب برای
تراش صاف و محدب (کابوشون)سطح بالایی گرد و صیقلی، بدون وجه های ریزسنگ های مات یا نیمه شفاف مانند فیروزه
تراش وجه دار (فاستی)چند وجه که نور را بازتاب می دهندسنگ های شفاف که درخشش مهم است

برای الماس، تراش برلیان معروف ترین شیوه است و برای نمایش حداکثر درخشندگی طراحی شده است. در فیروزه نیشابور هم اصطلاحاتی مثل تراش اشک در بازار رایج است. این دسته بندی کلی است و نام ها و تعریف ها ممکن است بین تراشکارها کمی فرق کند.

مراحل تراش از سنگ خام تا نگین

انتخاب و جداسازی

سنگ خام بررسی می شود و بخش هایی که ترک یا رگه نامناسب دارند جدا می شوند. در فیروزه، سنگی که رگه ها از آن جدا شده باشد «تیزبر شده» خوانده می شود.

شکل دهی اولیه

با برش و سایش، شکل کلی نگین مشخص می شود. اینجا هر خطای اندازه، بعداً قابل جبران نیست، چون سنگ برگشت پذیر نیست.

تراش نهایی

در تراش وجه دار، زاویه وجه ها به دقت رعایت می شود. در تراش صاف، قوس سطح باید یکنواخت باشد.

پرداخت و جلا

آخرین مرحله، صیقل سطح است. جلای خوب هم درخشش را بالا می برد و هم باعث می شود سنگ کمتر لک بگیرد.

تراش دستی یا صنعتی؟

دستگاه ها سرعت کار را بالا برده اند و کیفیت تراش امروز نسبت به گذشته بیشتر شده است. اما به گفته منابعی که از فیروزه تراشان نقل می کنند، تراش دستی سخت تر است ولی فیروزه مرغوب تری به دست می دهد. انتخاب بین این دو به هدف کار بستگی دارد: تولید انبوه با دستگاه، یا اثر منحصر به فرد با دست.

نکات خرید و نگهداری سنگ تراش خورده

  • سنگ طبیعی و مصنوعی را از هم تشخیص دهید. نمونه های مصنوعی در بازار هستند و ارزش مادی چندانی ندارند.
  • فیروزه هرچه آبی تر، صاف تر و یکدست تر باشد، قیمت بیشتری دارد.
  • مواد چرب و حتی عرق بدن برای فیروزه مضر است. اگر چرب شد، آن را با پودر رختشویی سفید و بدون دانه آبی و مواد شیمیایی بشویید.

قیمت دقیق سنگ ها به بازار روز بستگی دارد و در این متن عدد مشخصی نیامده؛ برای قیمت باید از منبع به روز استفاده کرد.

چرا این هنر هنوز زنده است؟

سنگ تراشی کار صبر است و جایگزین کامل ندارد. هر سنگ ترکیب منحصر به فردی از رنگ و رگه دارد و تراشکار باید هر بار تصمیم تازه بگیرد. حتی در بازی ای مثل تخته نرد هم، وقتی صحبت از ساخت مهره های تخته نرد با ظرافت بالا باشد، همین منطق تراش دقیق قطعات کوچک جاری است.

جمع بندی

تراش سنگ های قیمتی ترکیبی از شناخت ماده، انتخاب شکل مناسب، حوصله در اجرا و پرداخت دقیق است. هرچه این مراحل دقیق تر انجام شود، سنگ ارزش و جلوه بیشتری پیدا می کند.

سبد خرید

سبد خرید شما خالی است.

ورود به سایت